Eenmaal op de middelbare school leerde je iets over elektriciteit en elektronen, die konden stromen, net als water, dat begreep je, of nog ingewikkelder: ze konden heen en weer vibreren in wisselstroom en dan wordt het al moeilijker om daar betekenis aan te geven. Verbluffend: ze kwamen minder dan de dikte van een bacterie van hun plaats! Je kennis werd verdiept, maar nog steeds had je slechts het inzicht nodig om alleen op die knop te moeten drukken.

Op de universiteit leerde ik over elementaire deeltjes en quantummechanica. Allemachtigprachtig, maar als ik het licht wilde aandoen, hoefde ik nog steeds maar alleen op dat knopje te drukken.

Zo is het ook met computertechnologie: in de begindagen kreeg je hele uiteenzettingen over de digitale wereld met enen en nullen. Nu hebben we AI (kunstmatige intelligentie) en niemand bekommert zich nog over een cursus programmeren. Alleen de typcursus is overgebleven, honderdvijftig jaar oud, omdat we raar genoeg nog steeds veel typen, maar dat zal binnenkort wel over zijn. Je spreekt dan gewoon in. Een kind kan de was doen.

Spraakherkenningsprogramma’s hebben een mooie ontwikkeling doorgemaakt. Mijn auto herkent zonder enige fout verbale opdrachten. Dat heet vooruitgang. Met Full Driving Assistence kun je je nichtje van zes achter het stuur zetten (don’t try this at home). Recent goedgekeurd voor Tesla in Nederland (zonder dat nichtje), als eerste in Europa. Ik heb het een dag geprobeerd, compleet tegen-intuïtief, maar het went snel.

Over energie hetzelfde: wie kan de warmtebehoefte van je woning nog relateren aan het verbruik van een elektrische auto of met je eigen calorieverbruik als je wilt afvallen of het vermogen van een renner op de Mont-Ventoux?

De basisbegrippen (joule/kilowattuur/calorieën/watt) hebben we op de middelbare school geleerd, maar slechts weinigen zullen zich dit nog scherp voor de geest halen. Daarom prevaleren eenvoudige concepties: bespaar door isolerende maatregelen in huis, ga van het gas af, vermijd de verbrandingsmotor, vlieg spaarzaam.

De kennis, die nodig is om deze maatregelen te begrijpen laat je aan ‘deskundigen’ over, of aan ChatGPT. Dat is gevaarlijk, maar aanlokkelijk. Je hoeft zelf niet meer verder te denken. Maar wat als je achter de Rattenvanger van Hamelen aan blijkt te lopen? Of achter een hedendaagse Verlosser met galactische pretenties?

Nu weer terug naar die elektronen en het licht aandoen. Als een kind van zes geen training meer nodig heeft om een voertuig te besturen (de vraag zelf is al irrelevant, als iedereen in een autonoom bestuurd voertuig kan stappen), als Catweazle eeuwen kennis en verlichting overslaat en inziet dat je alleen nog het knopje moet indrukken, wat moet je dan in ’s hemelsnaam nog zelf leren? Op het gymnasium had ik in klas vier een bizar curriculum: zes uur Latijn, zes uur Grieks en twee uur oude geschiedenis. En dat voor een bèta. In die tijd vond men dat vormend. Op zaterdagochtend hadden wij ook nog les, mogelijk om wat praktisch bij te leren.

Mijn vader, die mij naar de TU wilde hebben, informeerde in Delft: is het niet beter de kortere (5j) HBS te nemen en het antwoord was: die gymnasiumklantjes halen dat zo in. Geen probleem. En nog steeds kon ik het licht aandoen met het brein van een chimpansee.

De recente doorbraak van AI levert een stroomversnelling en verdieping op voor dit vraagstuk. Als je niet oppast, hoef je op welk gebied dan ook alleen de knop nog maar in te drukken. Geen probleemanalyse, geen vallen en opstaan in de zoektocht naar het antwoord, geen inspirerende ontmoetingen met vakgenoten, geen eigen creativiteit en oprechte vreugde bij het bereiken van een verrassende uitkomst. Wel snelle resultaten, maar ook een beetje de dood in de pot.

Het tegengif voor de dreiging van gevaarlijke zelfgekozen afhankelijkheid van ondoorgrondelijke AI- modellen heet gezond verstand. Maar hoe ontwikkel je die competentie? Is dat de nieuwe kennis, die boven al de traditionele staat? Is er nog eer te behalen uit eigen denk- en ontwikkelingswerk?

Of wacht, misschien lijkt de inbreng van een intelligente menselijke werker voortaan op het spel van een pianist, die de toetsen beroert, en uit het instrument toch een eigen vertolking of zelfs een geheel nieuwe compositie tovert? Dat zou een lichtpuntje kunnen zijn. Tijd voor een nieuw seizoen met Catweazle, zou ik zeggen. Laat dat lichtknopje maar zitten, nu graag een creatieve oplossing voor het hele stroomnet.