Op 21 mei 1917 voltrok zich een grote ramp in de Groninger Veenkoloniën. Wekenlang brandde het veen en er vielen zestien doden. Koningin Wilhelmina bracht een bezoek aan het getroffen gebied, gestoken in zware kaplaarzen,  ploeterend door het zwartverkoolde veenas.

Eind 19^e eeuw had steenkool turf verdrongen als belangrijkste energiebron. Maar toen de aanvoer van kolen uit Duitsland plotseling stagneerde als gevolg van de eerste wereldoorlog, onderging de handel in turf een korte opleving. De turf werd gestoken in Zuidoost Groningen en Drenthe. De kanalen en vele kleine vertakkingen zijn hier de stille getuigenis van.

De brand werd veroorzaakt door de vonken van een baggermachine. Door de strakke wind verspreidde het vuur zich razendsnel. Bij de brand in Valthermond kwam een heel gezin om, op de uitwonende kinderen na. Vader, moeder en zes kinderen. De turftjalk van schipper Brands, de Jacoba Janna, zat klem in de smalle wijken (dwarskanalen) van het Noorderdiep, waar de turf geladen werd om vervolgens koers te zetten op de hoofdvaarroute Stadskanaal naar de stad Groningen. Het gezin zocht beschutting in de kajuit, maar het vuur sloot hen al snel in.

Die turfschipper, dat was mijn overgrootvader, de vader van mijn oma. Mijn oma was als achttienjarige net dienstertje geworden in de grote stad Groningen. Zij overleefde de ramp.  

Hoe langer ik naar CNN kijk, The Guardian lees, het dagelijkse nieuws op me laat inwerken, hoe meer de gelijkenis zich opdringt. Een plotselinge gebeurtenis, waar niemand rekening mee had gehouden, de wereld brandt (nu het Midden-Oosten), ook nu ernstige verstoring van de energieketen, dezelfde neiging om terug te vallen op oude energiebronnen (nu kolen), die al hard op weg waren irrelevant te worden.  

De afsluiting van de Straat van Hormuz kwam als een Zwarte Zwaan. Anno 2026 is de wereld nog altijd afhankelijk van fossiele bronnen als olie en gas. Twintig procent van de mondiale olievraag moet met  tankers de golf van Hormuz passeren. Dat is een slagader waarvan de kwetsbaarheid al decennia bekend is.

De plotselinge genadeslag kwam als reactie op een roekeloze oorlog, geïnitieerd door de VS en Israël. Iran bleek nog een kaart achter de hand te hebben en speelde deze uit. 

Mijn overgrootvader ging ervan uit dat hij veilig was met zijn moderne ijzeren schip, in 1905 opgeleverd op een werf van enige faam (Gebr. Verstockt te Martenshoek), niet die kwetsbaarheid van de oude houten tjalken. Niemand hield rekening met de fatale combinatie van vuur en harde droge wind. IJzer brandt niet, maar opgesloten in de kajuit door de vastgesmolten ijzeren luiken vonden hij en zijn gezin hun einde.

Ik heb het boek van Taleb uit 2007 er nog eens op nageslagen. Taleb leert je niet om Zwarte Zwanen te voorspellen of vooraf uit de weg te ruimen. Zwarte Zwanen zijn niet te voorspellen. Denk aan de uitbraak van Corona in 2020 of de financiële crisis in 2008 of ‘9/11’ in 2001. Maar wat wel helpt is het besef dat er plotseling weer een zal kunnen verschijnen.

Echte Zwarte Zwanen zullen altijd blijven komen, hoe uitgebreid je risicoanalyse ook is. Taleb legt het accent op omgaan met onzekerheid: accepteer dat je niet alles kunt voorspellen. Richt je op flexibiliteit in plaats van controle. Dan kun je overleven als je verrast wordt en zelfs profiteren van de plotseling ontstane kansen.

Neem nu de energietransitie als voorbeeld. Volgens de directeur van het Internationaal Energieagentschap (IEA), Fatih Birol, beleven we de zwaarste verstoring van de mondiale energievoorziening sinds de Tweede Wereldoorlog.

Deze Zwarte Zwaan zou echter ook positief kunnen uitwerken. Door versneld afscheid te nemen van onze afhankelijkheid van fossiele bronnen, zoals met de huidige afgedwongen LNG leveringen uit de VS en onze overdreven voorgenomen en opgelegde vijf procent defensie uitgaven deels maatschappelijk inzetten, bijvoorbeeld aan onafhankelijke duurzame energie infrastructuur. Dan worden Zwarte Zwanen wit.